«Мұхтар Әуезов - Әлем тілдерімен үндестігі»

Мухтар Ауэзов

Абайды Абай еткен Мұхтарғана,
Мұхтарды Мұхтар еткен Абай дана,
Қазақтың қос арысы, қос данасы.
Қалайша бас имессің оған, сірә.

Заңғар жазушы Мұхтар Әуезов тек қазақтың ғана емес, әлем әдебиетінің мақтанышы мен даңқына айналды.
Мұхтар Әуезовтің өшпес шығармаларын миллиондаған оқырман асқан қызығушылықпен оқиды, ал оның басты еңбегі – «Абай жолы» роман-эпопеясы әлемнің 116 тіліне аударылып, 200 томдық «Дүниежүзілік әдебиет кітапханасына» енді және XX ғасырдың ең үздік шығармаларының бірі болып саналады.
Көрнекті жазушының есімі тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемге танымал. Оның есімі көшелерге, оқу және ғылыми мекемелерге берілген. Мысалы, Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры және т.б. Жазушының қола және гранит ескерткіштері өз елі мен басқа елдердің астаналарында орнатылған. Мұхтар Әуезовтің портреттік бейнесі Рабиндранат Тагор, Конфуций, Омар Хайям бейнелерінің жанында Үндістан астанасы – Делидегі «Азияның көрнекті адамдары» ескерткішінің барельефінде орналасқан. 1965 жылы биік таулы экспедицияға қатысушылар биіктігі 5957 м болатын Тянь-Шань шыңдарының біріне Мұхтар Әуезовтің есімін берген.

Ғасыр қаламгері

Мухтар Ауэзов

Мұхтар Әуезов таланты – Қазақстан мен Орта Азияақын-жазушылары мен ғалымдары арасында ерекше орын алады. Оның өлмес көркем туындылары ғасырларды біріктіріп, келер ұрпаққа күш пен шабыт сыйлайды.
Қазақ әдебиетінің болашақ тарланы 1897 жылы 28 қыркүйекте Семей облысында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) Бөрілі деген жерде дүниеге келген. Қазір ол жерде мұражай орналасқан және «Мұхтар Әуезов осында дүниеге келді» деген жазуы бар ескерткіш тас орнатылған.
Мұхтар Әуезов өмірі Абай Құнанбайұлы бейнесімен тығыз байланысты. Балалық шағында ол ұлы ақынды бірнеше рет көрген, себебі онымен алыстуыстығы болған еді. Оның атасы Әуез Абайдың жақын досы әрі қадірлеушісі болған және немересінің сауатынақын өлеңдері арқылы ашуға тырысқан. Міне, болашақ жазушы өмірінің басты өзегі осыннан басталған.
Абай аудармалары арқылы Мұхтар Әуезов Пушкин, Лермонтов, Крыловпен танысқан. Көптеген ақындардың өлеңдері мен данагөйлердің трактаттарын түпнұсқада білген. Жиырма жасында М. Әуезов өзінің «Еңлік – Кебек» атты алғашқы ірі шығармасын жазған. Бұл сәтті дебют болды. Ромео мен Джульетта туралы Шекспирдің туындысына ұқсас болып келетін аталған пьеса бүгінгі күнге дейін қазақ театр сахнасынан тамашалануда.
Жазушының әдеби қызметінің басталуы үлкен тарихи және саяси оқиғалар кезіне тұспа-тұс келгендіктен, ол да шетте қала алмады. Жас Мұхтар Семейде пайда болған «Алаш» қозғалысының қатарына белсенді түрде қосылды. Көп ұзамай ол публицистика саласында да алғашқы қадамдарын жасайды: жергілікті газеттерде оның мақалалары бірінен кейін бірі жарық көреді. М. Әуезов Жүсіпбек Аймауытовпен бірге «Абай» журналын шығара бастайды.
Мұхтар Әуезов өз заманында ең білімді қазақтың бірі болған. Семей мұғалімдер семинариясын, Орта Азия университетін, Ленинград университетін, кейін Ташкенттегі университет жанындағы аспирантураны тәмамдаған. Мұхтар Әуезов тұңғыш «Қазақ әдебиеті тарихының» авторы. Орыс тілі бойынша оқулықтар жазып, шығарды. Қарапайым қазақтар туралы пьесалар, повестер, әңгімелер жазған. Оның поэтикалық ойы дала дауысы іспеттес еді, алайда бір кезеңде бұл дауыс бірнеше жылға жоғалып кетеді. Жазушы репрессияның алғашқы толқынына тап болады. Алашорда қозғалысымен байланысы үшін Мұхтар Омарханұлы екі жыл түрмеде отырады. Оған тағы шартты түрде үш жыл беріледі.
Шартты түрде сотталған оның үкімі үш жылға емес, он жылға созылады. Мұхтар Әуезов 1937 жылғы қуғын-сүргіннің екінші толқынынан аман-есенқұтылады. Алайда, ол шеттетіле бастайды. Театр репертуарынан оның пьесалары алынып тасталады, өзі жұмыстан шығарылады. Сол күрделі кезеңде жазушы ақын Абай бейнесіне бет бұрып, 1942 жылы «Абай» атты алғашқы кітап жарық көреді. Ол аттас операға либретто және «Абай әндері» кинофильміне сценарий жазды. Соғыстан кейін Мұхтар Әуезов Қазақ Республикасы Ғылым Академиясының Президиумына енген. Оның «Абай» романы орыс және чех тілдеріне аударылды. 1947 жылы эпопеяның екінші бөлімі жарыққа шығады, осы еңбегі үшін Әуезов Сталиндік сыйлыққа ие болған. Алайда, уақыт көрсетіп отырғандай, Сталиндік сыйлық Әуезовты қаһарлы шабуылдардан мүлдем қорғаған жоқ. 1953 жылы профессор, академик Мұхтар Омарханұлы Әуезов қамауға алынбау үшін Мәскеуге жасырын кетуге мәжбүр болады. Мәскеуде ол екі жыл болып, ММУ-де сабақ береді. Осында Абай туралы соңғы кітабын аяқтап,  «Иностранная литература» және «Дружба народов» журналдарының редколлегия құрамына енген, Одақтар үйінің колонналық залындағы салтанатты жиналыста Абайдың шығармашылығы туралы баяндама жасап, кейін Алматыға оралып, барлық лауазымдары қалпына келтіріледі.
Мұхтар Әуезов 1961 жылы 29 маусымда 63 жасында өмірден өтті, ол Мәскеудегі операция кезінде қатерлі ісіктен қайтыс болады. 1 шілде күні Алматы қаласындағы Орталық зиратқа жерленеді. Оның бюстінің астында жазушының аты-жөнін баяндайтын екі сөзден тұратын қысқа ғана жазба бар. Шынында да, оның әдебиетіміздегі, қоғамдағы алған орны өлшеусіз. Ол Мұхит. Құдіретті. Шексіз. Ғасыр қаламгері.


Әдебиеттер тізімі

Мұхтар Әуезов. Әлем тілдерімен үндестігі

Егер Мұхтар Әуезов – қазақ әдебиетінің шыңы болса, «Абай жолы» – оның тәжі. 1942 жылы қазақ тілінде жарық көрген роман тек Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар, аудармалар арқылы көптеген шет елдерге де танылды.
Тетралогия әлемнің 116 тіліне аударылған. Мұнда ұлы Абайдың өмірі мен шығармашылығы призмасы арқылы ХІХ ғасырдағы көшпелі және отырықшы дала тұрғындарының тұрмысы мен әдет-ғұрыптарының орасан зор тарихи панорамасы ашылды, қазақ халқының еркін жанының кеңдігі мен сұлулығы, оның өзіндік рухани салты мен ұлттық сипаты көрсетілді.
The Independent британдық беделді басылымының нұсқасы бойынша Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы Қазақстанды әлемнің әдеби картасында танытады екен. Әлемнің әдеби картасына 197 ел енген, олардың әрқайсысы бір ғана маңызды әдеби шығармамен ұсынылған.
Мұхтар Әуезовтің 110 жылдығына орай «Абай жолы» романының орыс тіліндегі жаңа аудармасы жарық көрді. Барынша толық әдеби аударманың авторы қазақ әдебиеті, мәдениетімен етене таныс орыс жазушысы және аудармашысы Анатолий Ким болды. Осылайша, XXI ғасырда, үшінші мыңжылдықтың басында «Абай жолы» эпопеясы жаңаша оқылды.

Қазақ тілінде
 
Орыс тілінде
 
Әзербейжан тілінде
 
Башқұр тілінде
 
Вьетнам тілінде
 
Қытай тілінде
 
Парс тілінде
 
Латыш тілінде
 
Литва тілінде
 
Моңғол тілінде
 
Неміс тілінде
 
Өзбек тілінде
 
Румен тілінде
 
Украйна тілінде
 
Чех тілінде
 
Түрік тілінде
 
Эстон тілінде

Романды әр тілде оқу